Edebiyat

Leff ü Neşr Nedir?

Leff kelime anlamıyla bir şeyi derlemek,i toplamak anlamındadır. Arapça karşılığı ise “Rabt” olarak verilir. Neşr ise bugünkü yaymak, bir şeyin kapsamını genişletmek anlamındadır. Kısaca bu sanatın edebiyattan mahrum yalnız tercüme “derlemek ve dağıtmak” olarak açıklanabilir. Peki neyi derliyoruz,  neyi topluyoruz yahut bu durumu¨nasıl bir edebiyat sanat olarak aksediyoruz. Bu yazıda bu soruların yanıtını arayacağız…

Leff ü neşr sanatı bilhassa divan edebiyatında fazlaca sevilmiş, fazlaca kullanılmıştır.  Bu bakımdan da birçok çeşidi türemiştir. Bu çeşitleri göstereceğiz fakat hepsini öğrenmek yahut ayırmak zorunda değil. Mühim olan beyitteki leff ü neşr sanatını görmektir.

Bayram Yavuz, leff ü neşr sanatını anlam donanmasına dayalı edebî sanatlardan biri ve tenasüp sanatının hususi bir şekli olarak tanımlar. Bu mevzuda haksız da değildir bundan dolayı leff ü neşr sanatında iki ya da daha çok öge olmak zorundadır fakat en önemlisi bu ögelerin içinde anlam donanması olmasıdır.

Bütün bu bilgilere dayanarak leff ü neşr sanatının tanımını deneyelim : Aralarında anlam ilgisi bulunan iki ya da daha çok sözün beyitin içerisinde geometrik bir halde  yahut laf içerisinde gayri muntazam bir halde dağılmasına denir. Kısaca leff ü neşr sanatı için şu şartlar icap eder :

Beyitte daha birden fazla sözcük olmalı.
Mevcud bu sözcükler birbiri ile alakadar olmalı
Birbiri hakkında bu sözcükler şu demek oluyor ki aralarında anlam donanması olan sözcükler, tertipli yahut gayri muntazam bir halde beyitin iki dizesine dağılmalı.

Leff ü neşr sanatında sıklıkla mazmunlar şu demek oluyor ki klişeleşmiş mecazlar ile anlam ilgisi kurulur. Cem Dilçin’e bakılırsa bu özelliği ile teşbih ve istiare sanatları ile yakından ilgilidir.

LEFF Ü NEŞR TÜRLERİ

Leff ü neşr, birinci dizedeki söylenenlerin ikinci dizede tertipli ya da gayri muntazam açıklamalarına bakılırsa ikiye ayrılır ; Tertipli / leff ü neşr ve gayri muntazam / müşevveş leff ü neşr

1. Tertipli Leff ü Neşr

Birinci dizede söylenen sözcüklerin anlamla alakalı olan öteki sözcük öteki dizede ilk dizedeki sözcüğün derhal altındadır. Kısaca geometrik bir düzene haizdir.  Misal bir mısra ile daha iyi anlatacağız :

Kaddin yüzün dudağın otağın soranlara

Tûbâ hûr u kevser ü aden ne faida (ŞEYHİ)

Izahat: Boyunu,  yüzünü, dudağını ve otağını soranlara Tuba ağacı, huri, Kevser ve aden ne yarar eder. 

Burada kadd – tuba, yüz – hur ( huri ) , otağ – aden ve  dudak – Kevser içinde anlam bağlantısı vardır. İlk dizedeki sözcük altındaki sözcüğün istiaresidir. Kadd ve Tuba sevgilinin boyunu anlatım eden aleni istiaredir. Öteki sözcükte yüz – huri içinde teşbih ilişkisi vardır. Sevgilinin yüzünün huri kadar güzel olduğu anlatılır. Dudak ile Kevser arasındaki ilişkide de teşbih sanatına örnektir; sevgilin dudağı Kevser suyuna benzetilir. En son otağ ile aden içinde uzak bir teşbih vardır. Sevgilinin oturmuş olduğu yer şu demek oluyor ki otağı, cennete benzetilir. Dikkat edilmesi ihtiyaç duyulan ise anlamsal irtibat kurabildiğimi sözcüklerin geometrik bir düzenle alt alta olmasıdır.

Bir misal daha açıklayıp sonrasında antreman beyitlerini verelim:

Yanağın u dudağın u teninle sûretin olmuş

Biri rengin, biri şîrîn biri nâzük biri râ’na (AHMEDİ)

Izahat: Yanağın, dudağın ve teninle suretinden biri rengin biri şirin biri nazikliğin biri güzelliğin olmuş.

Burada yanak – renk, dudak – şirin, ten – nezaket, suret – rana içinde anlam bağlantısı vardır. Anlam bağlantılarını ölçme sanatı oluşturur.  Yanak rengi ile önemlidir; dudak şirindir, ten naziktir ve sevgilinin yüzü güzeldir.

Şimdi aşağıdaki beyitlerdeki tertipli leff ü neşr sanatını fakat en önemlisi sanatta kullanılan sözcüklerin hangi anlam ilgisi ile kurulduğunu görmeye çalışınız.  

Mühim Not: Leff ü neşr sanatındaki anlam donanması olan sözcüklerin sayısı muadil olmayabilir. Kısaca ilk beyitte 3 ikinci beyitte 4 anlam donanması olan sözcük olabilir. Örneğin ilk beyitte “boy” imgesi vardır ikinci beyitte hem “kadd”  hem  “tuba”olabilir.

DİKKAT  : Örneklerin ilk 5’inde yalnız leff ü neşr sanatını  gerçekleştiren sözcükler gösterilecek, öteki 5 misal beyitte ise sözcükler gösterilmeyip yalnız aralarındaki anlam ilişkileri yazılacak.

DÜZENLİ LEFF Ü NEŞR ÖRNEKLERİ

Eşarın içre vasf-ı leb-i uçurum gûyyâ

Ab-ı zülal içerisinde yatur lâ’l – paredir. (BAKİ)

*

Letafette leb ü dendânın elin yüzün olmuştur

Biri Kevser biri Necm ü biri Nâr ü biri  Tâha (AHMEDİ)

*

Dil marîzin sor ki derdinden ruhunla zülfünün

Nârdan bister döşenmiş mârdan bâlîni var (Ahmet PAŞA)

*

Olduğıyçin kad ü zülfüne müşâbîh  âyet

Mushaf açıp sürerem yüzün elif lamlara

*

Zülfüne oran ya alnın aden olur yâ rûhun

Çünki Şâm’ın bâğ-ı huld altında yâ üstündedir

 

DÜZENLİ LEFF Ü NEŞR İÇİN İKİNCİ ÖRNEK

Eline câm olup sâkî hırâmân olsa aydırlar

Gül açılmış budağında yeniden bir serv-i râ’n’anın

> İlk beyitte iki ikinci beyitte  üç anlam bağlantılı sözcük vardır. Sözcüklerde ise ölçme ve tenasüp arayacağız.

Bir devlet için çarha temennâdan usandık

Bir vasl için ağyara mudâradan usandım. (NABİ)

> İlk beyitte üç son beyitte üç sözcük içinde leff ü neşr sanatı vardır. Aralarında teşbih şu demek oluyor ki ölçme ilişkisi vardır.

Bağda zülf ü ruhun andıkça bu kimdir deyü 

Sünbül ü gül biribirinden sü’âl eyler beni ( NEDİM)

> İlk mısra de ikinci mısra de iki tane sözcük vardır içinde anlam ilgisi olan. Aralarındaki ilişki ise aleni istiaredir. Daha net bir anlam ilgisi oluşturmak gerekirse mazmunlar vardır.

Cihân bağında hadd ü zülf ü çeşm ü kaddin ey dilber

Biri güldür biri sünbül biri ahber biri arar (ULVİ)

>  İki dizedeki sözcük sayısı denktir.  Aralarındaki anlam ilgisi ise benzetmedir

Ten-i  pür tâb u âbın zir-i pîrâhende sultanım

Güneştir kim beyaz  ebrin içerisinden berk urur nûru (HAYALİ)

>  Her iki dizedeki anlam bağlantılı sözcük sayısı ikidir. Aralarındaki anlam ilgisi ise tenasüptür.

2. Gayri muntazam Leff ü Neşr  / Müşevveş Leff ü Neşr / Gayr-i Müretteb Leff ü Neşr

Tertipli leff ü neşrin  aksine aralarında alaka bağları bulunan sözcükler  beyitte komplike olarak verilir. Kısaca bir nevi iş okuyucuya bırakılır. Tertipli leff ü neşre bakılırsa beyitte bulunması daha zor olsa gerek fakat yeniden de kelime bilgisi iyi olan bir okuyucu bağlantıyı derhal kuracaktır. Bunun sebebi ise anlam bağlantısı olan sözcüklerin genel anlamda mazmunlardan oluşması. Kısaca ilk beyitte “rûh” kelimesi geçiyorsa öteki beyitte “yanak, kırmızı, ruhsar” benzer biçimde içinde tenasüp ilişkisi olan öteki sözcükler de geçer. Genel anlamda mazmunlar ve mazmunların sahibi ( şu demek oluyor ki sevgili ) ile alakalıdır.

Örneklerle daha net anlatacağız:

Gözüm yaşı ile rengin sözüm bulur revnak

Verir nite ki gül-i sürhe zîb ü ışık jale (NECATİ)

Izahat: Çiy tanesi nasıl kırmızı güle güzellik verirse sözüm de gözyaşlarım ile kıymet  kazanır. Burada göz yaşı > jale, laf  > gül-i sürh, revnak > jale ile zib ü ışık içinde irtibat sağlar. Kırmızı güldeki çiy tanesi aşığın göz yaşına benzetilmiş. Göz yaşlarının kıymetli olması da şairin sözünü tescil etmesidir. Kısaca gülün üstündeki pişmemiş laf öbeğinde pişmemiş, şairin göz yaşı gül ise şairin sözüdür.  Bu bakımdan aradaki anlam bağlantısı ölçme sanatıdır.

Başka bir misal verip sonrasında antreman örneklerine geçelim:

Bağ-ı dehrin hem hazânın hem bahârn görmüşüz

Bizler neşâtın da gamın da rûzgârın görmüşüz. (NÂBÎ)

Izahat:  Bizler dünyada  hem son baharı hem baharı görmüşüz şu demek oluyor ki bizler mutluluğun da dönemin hüznün de zamanını görmüşüz.

Bu beyitte leff ü neşr sanatının icra edilmiş olduğu sözcükler şunlardır : bâğ-ı dehr > rüzgar ( vakit anlamında ),  hazan > gam, neşat > bahar… Görüldüğü benzer biçimde sözcükler alt alta değildir fakat dikkatli bir göz bu linkleri görecektir. Yapılması ihtiyaç duyulan şey kelime öğrenmekten başka bir şey değildir. 

DÜZENSİZ LEFF Ü NEŞR ALIŞTIRMA ÖRNEKLERİ

Arak kat bâdeye ey mah-pâre

Karıştır nârı nûra nuru nâra (LAEDRİ / ATSIZ / ANONİM)

*

Belin ile dehânın andıkça

Eylerem yok yere hayâl ey arkadaş (SULTAN CEM)

*

Gülşene nergis ü gül fazlaca letafet verdi

Şimdi açıldı dahi yüzü gözü gül-zârın (BAKİ)

*

Çâk-ı zekan üftâdesi dil- beste-i zülfüz

Zincirlikuyu anın içün meskenimizdir ( SÜNBÜLZADE VEHBİ)

*

Yâkût-sirişkiz yerimiz dîde vü dildir

Ateşle sudan hâsıl olur gülheriz bizler(ŞEYH GALİP)

*

Hâl-i Hindû’ya mı gîsûya mı kasd-i azmin

Seferin Çîn’e mi ey bâd-ı sâbâ Hind’e midir (SÜNBÜLZADE VEHBİ)

*

Mâil olmaz gül  ü şimşâd- çemen seyrine dil

Göreli gülşen-i hüsnünde kâd ü ruhsârın (BAKİ)

*

Dîl marîzin sor ki derdinden ruhunla zülfünün

Nârdan bister döşenmiş mârdan bâlîni var (AHMET PAŞA)

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.