Hobi

Filateli (Pulculuk) Nelerdir? (Zamanı, Özellikleri, Çeşitleri)

Filateli, “pul koleksiyonculuğu” ve “pulların incelenmesi” olarak tanıdık bir hobi dalıdır. Pulun posta dönemini inceleyerek bilgiler toplayan bir alandır.

Filateli (Pulculuk) Nedir? (Tarihi, Özellikleri, Çeşitleri)

Filateli yahut pulculuk, sıklıkla pul koleksiyonculuğu olarak adlandırılır. Halbuki birtakım kaynaklarda filateli “pul koleksiyonculuğu” olarak dışarıya “pulları araştırma” alanı olarak görülüyor. Sadece dünya çapında ve Türkiye’de filateli, “pul koleksiyonculuğu” olarak biliniyor. İlk pulun basılmasının arkasında pul, koleksiyonerlerin alaka odağı olmuştur. Pul koleksiyonları, ağırlıklı olarak 1860’lı yıllarda yayıldı. Arkasında gelişerek günümüze kadar geldi. Posta pulları yalnızca posta gönderileri tutarı için basılmıyor. Pul koleksiyonlarını cesaretlendirmek amacıyla da bambaşka mevzularda düşük tirajlı pullar basabiliyor.

Filateli; insanı günlük hayatın stresinden kurtarmış olur, abes zamanların değerlendirilmesini sağlar, araştırmaya yönlendirir ve toplumsal yaşama bağlar. Eğitici özelliği de olan filateli, zaman içinde fizyolojik ve içsel anlamda paha biçilmez bir koleksiyon oluşturma imkânı verir. Günümüzde yaygın olarak tematik yahut temalı filateli örnekleri vardır. Spor, çiçekler, böcekler, kuşlar, tablolar, giysiler ve kişiler benzer biçimde tematik koleksiyonlar alaka çekmektedir. Filateliye, “pulların incelenmesi” ve “pul koleksiyonculuğu” olarak iki bambaşka açıdan mercek tuttuk!


Pulun Tanımı

Pul, posta idareleri tarafınca taşınan gönderi için gönderici gore alınarak gönderiye yapıştırılan minik kâğıt parçasıdır. Bambaşka biçim, desen ve görseller ihtiva eder. Gönderinin nakliye ücretini temsil eder. Bir tek devletlerin posta idareleri gore devlet namına basılır. Şu sebeple, sancak ve para benzer biçimde istiklal ve hür sembolüdür. Devlet kadar basılan “kıymetli kâğıt” statüsündedir. Pulun üzerinde ülke ismi, nominal kıymeti, görsel tasarımı ve geçerlilik (emisyon) yılı benzer biçimde bilgiler yer alır.

Pulun Zamanı

Posta pulları, modern posta teşkilatlarının kurulmaya başlanması ile ortaya çıkan bir posta materyalidir. Posta idareleri arttıkça yalnız devlet yetkililerinin kullandığı müessese olmaktan çıkarak halkın kullanımına açılmıştır. sonradan posta gönderme hizmeti karşılığında vergi katılması uygulaması başladı. İngiltere’de ilk olarak posta görevlilerinin göndericiden almış olduğu postaların ücretini, teslim edilince satın alan ödüyordu. Bu usul, alıcının tutarı reddetmesi benzer biçimde sakıncalar doğurdu. Bunun üzerine posta tutarının gönderici kadar ödenmesi gündeme geldi.

İngiliz öğretmen ve toplumsal yenilikçi Sir Rowland Hill, 1837 senesinde yazdığı “Posta Reformu: Önemi ve Uygulanabilirliği” isminde kitabında posta tutarının herif yerine gönderici gore ödenmesini savundu. Bunun için bir dizi önerilerde bulunmuş oldu. İngiltere içerisinde 15 gram ağırlığındaki bütün gönderiler için 1 Penny aidat alınmasını; bedeli belirten bir kâğıdın gönderinin üzerine yapıştırılmasını önerdi. Hill’in önerisi parlamentoda kabul edildi ve gönderi bedelini simgeleyen posta pulu kullanımına başlandı.

Dünyanın birincil posta pulu 6 Mayıs 1940 tarihinde İngiltere’de tedavüle çıktı. Bu pullar, yurtiçi gönderileri için kullanılmaya başlandı. Siyah bir fon üzerinde Kraliç Viktoria’nın portresinin bulunmuş olduğu birincil pul, siyah fonlu ve 1 Penny karşılık olduğundan Kara Penny (Black Penny) adı ile anılıyordu.

(Dünyada basılan ilk posta pulu “Black Penny”)

sonrasında posta pulları, diğeri devletlere de yayıldı. 1843 senesinde İsviçre’de “Zürih Kanton Pulu” isminde pul serisi tedavüle girdi. Aynı sene Brezilya’da da “Öküz Gözleri” ismi bahşedilen pul basıldı. ABD Birleşik Devletleri’nde (Amerika) birincil pul 1847 senesinde “Başkanlar” serisi olarak tedavüle çıktı. 1849 senesinde da Fransa’da “Ceres Serisi” pullar, Belçika’da da “10 Kron ve 20 Kron” serili pullar basıldı.

Türkiye topraklarında birincil pul, Osmanlı İmparatorluğu’nun Tanzimat döneminde tedavüle çıktı. Osmanlı’nın birincil posta yasası 16 Kasım 1840 tarihinde yürürlüğe girdi; fakat 1862 yılına değin herhangi bir pul basılmadı. Sultan Abdülaziz döneminde 1862 senesinde basılan ilk pullar, 1 Ocak 1863 tarihinde tedavüle girdi. Osmanlı’nın birincil pulları, dantelsiz ve dikdörtgendi. İlk baskıda 2 tane, ikinci baskıda 4 tane, üçüncü ve son baskıda ise 2 tane üzerlerinde padişahın tuğrasının bulunmuş olduğu pullar bastırıldı. İnce kâğıt üstüne taş zorlama tekniği (litografya) ile beyaz üstüne siyah biçiminde Darphane-i Amire’de basılan pullar, anilin boyaya batırılmış süngerle boyandı. Tuğra ve desenler Sikkezenbaşı Abdülfettah Efendi gore çizildi. İlk pul basımı, Ensercioğlu Agop tarafınca yapılmış oldu. Bu pullar, 3 ayrı geçerlilik (emisyon) ile basıldı. 20 para, 1 kuruş, 2 kuruş ve 5 kuruşluk dört bambaşka değerdeydi. İlk pullar, Sultanın tuğrasını taşımış olduğu için “Tuğralı Pullar” olarak anılıyordu.

(Osmanlı’nın Tanzimat döneminde basılan ilk pullar…)

Filateli ve Filatelist Nelerdir?

İlk pulların devletlerin posta idareleri tarafınca kullanılmaya başlanmasının ardından “pul koleksiyonu” fikri dünyaya geldi. Koleksiyon meraklıları, “yeni bir koleksiyon objesi” bulmanın heyecanı ile yeni pulları toplamaya ve koleksiyon meydana getirmeye başladı. Fransız koleksiyoncu Georges Herpin, başta 1864 senesinde “Posta Pulları Koleksiyonerleri” (Le Collectionneur de Timbres-Postes – Sayı: 1, 15 Kasım 1864) isminde bir dergide pul koleksiyonu hobisine “filateli” ismini verdi. Bu adlandırma, zaman içinde bütün dünyaya yayıldı ve pul koleksiyonu hobisinin ismi halini aldı.

“Filateli” kelimesi, Yunanca “philos” (sevgi) ve “atelia” (vergiden muaf) sözcüklerinin birleştirilmesi ile Georges Herpin tarafınca türetilen bir kelimedir. İngilizcesi “philately” şeklindedir.

Filatelist ise, bilgili olarak pul toplayan, pul koleksiyonu yaratıcı yahut pul hobisine gönül vermiş insanlara bahşedilen bir isimdir. Filatelistler; posta pulları, postadan geçmiş alışılagelmiş, taahhütlü ve iadeli taahhütlü zarf, gazete gönderi bandı, antiye, hava mektubu, posta damgaları ve benzeri materyalleri belli bir plan çerçevesinde bir araya toplar.


Filateli Iyi mi Oluşturulur?

Pul koleksiyonu yahut filateli kurmak için ilk kere sabretmek gerekiyor. Bundan dolayı filateli birkaç günde oluşturulabilecek bir koleksiyon yok. En evvela mecburi malzemelerin temini manâlı. Filateli için gereli malzemeler şunlardır; pul maşası, hususi pul defteri yahut albümü, büyütücü, fön, arkası zamklı siyah yahut saydam muhafaza kılıfları (Hawid), odontometre. Pul maşası, pul üstündeki zamkın hasar görmesini engeller ve parmaklardaki yağdan pulu korur. Büyütücü, pulları yakından tahlil imkânı verir. Odontometre; koleksiyonerler için fazlaca mecburi olmayabilir; fakat ayrıntılı bir filatelist araştırma için gereklidir. Dantellerin ölçülmesini sağlar.

Filateliye ilk başlarda yakın çevremizden başlayabiliriz. Evindeki zarflardaki pulları depo etmek açılış olabilir. Daha Sonrasında yakınlarımızdan, zarflardaki pulları isteyebiliriz. Net, temiz ve damgalı pullar zarf üstüne bir iyice saklanmalı. Zarflardaki pulları olmak için zamklardan ayrılıncaya dek soğuk yahut ılık suda bekletilmeli. Sonradan sudan çıkarılarak renksiz ve temiz kurutma kâğıtlarının arasına alınarak üzerine yük konulmalı. Bu halde pullar ek olarak kurumuş keza de ütülenmiş oluyor. Pulları kurutmak için fön makinesi benzer biçimde sıcaklık kaynaklarına lüzum yok. Bu aletler pula hasar verebilir. Kurutulmuş pullar aralarında zedelenmiş, pis ve yırtık olanlar koleksiyona eklenmemeli. Bu pulların “filateli” dünyasında kıymeti yoktur. Fena damgalı pullar da tercih edilmiyor. Pak pullar, ülkelere ve motiflerine gore pul defterine dizilmeli. Pullar, öteki filatelistler içinde takas edilebilir yahut posta idarelerinden yahut filatelistlerden para karşılığı alınabilir.

Hangi Pullar Biriktirilmeli?

Filatelistlerin tavsiyesi, en en önce tüm pulları biriktirmeye başlamaktır. sonrasında tüm pulların biriktirilemeyeceği ortaya çıkıyor. Bu noktada nasıl bir koleksiyon yapılacağına karar verilmeli. Bu karar, bir yahut birkaç ülke koleksiyonu yahut tematik bir koleksiyon benzer biçimde olabilir. Filatelistler sıklıkla ilk başlarda kendi ülkelerinin pullarını toplamaya başlıyor. Bunun sebebi bu pulları basit tedarik edebilmektir. Posta idarelerine abone olunarak, emisyon programında yer edinen pullardan ve birincil gün zarflarından birer adet temin edilebilir. Ülke koleksiyonunda, o ülkeye ilişik bütün pullar eksiksiz olarak “pul, zarf, blok, karne vb.” benzer biçimde toplanmalı. Fauna, gezim, kuşlar, deniz hayvanları, spor, taşıtlar ve benzeri bir mevzuda tematik bir koleksiyon da oluşturulabilir. Farklı ülke pulları, zarflar, hususi damgalar, karneler, ilk gün zarfları, antiye benzer biçimde filatelik malzemeler açıklanmış bir plan çerçevesinde toplanmalıdır. Filateliler için internasyonal geçerli yönetmelikler kayda kıymet dokümanlardır.

Açılan pul koleksiyonları, son aşamada sergilenebilir. Bu, filatelinin yükseklik noktasıdır. PTT Genel Müdürlüğü ile filateli dernekleri aralarında mahalli sergiler yahut Türkiye Filateli Dernekleri Federasyonu önderliğinde ulusal sergiler yahut FEPA, FIP benzer biçimde kuruluşların öncülüğünde meydana gelen milletlerarası sergiler yapılmaktadır. Bu sergiler bununla beraber yarışma niteliğindedir. Jürilerin değerlendirdiği koleksiyonlar, madalya ve sanki hediyelerle ödüllendirilir.


Filateli İncelemeleri ve Çeşitleri

Filateliye “pul incelemesi” açısından bakıldığında; koleksiyon dışarıda pulların incelenerek tarihinden, posta gönderisinin sürecine dek bir çok veriyi toplayıp, belgelemek ve bu detayları gösteren bir alan olarak karşımıza çıkıyor. Bu açıdan filateli çeşitlerine göz atalım.

Tematik filateli; “topikal filateli” olarak da bilinir. Pullarda tarif edilen şeyi anlatım eder. Kuşlar, gemiler, şairler, cumhurbaşkanları, hükümdarlar, haritalar, uçaklar, feza arabulucu, spor figürleri ve böcekler benzer biçimde yüzlerce mevzu içerebilir.

Filateli emek harcamaları aralarında “posta geçmişi” incelemesi mühim bir yer miktar. Posta sistemleri ve bunların nasıl çalışmış oldukları, posta pullarının ve kapaklarının incelenmesi, yapı damgaların tanıtımı, posta sisteminin tarihsel bölümlerini yayınlayan emek vermeyi ihtiva eder. Bu çalışmada; posta damgaları, posta idareleri, posta miktarı, harfler, gönderi yöntemi benzer biçimde göndericiden alıcıya değin dışarı giden muamele incelenir.

Hava vesilesiyle posta tarihini inceleyen “aerofilateli” dalı, posta gönderisinin tarihinden bu yana hava taşımacılığının gelişmesini gözlemler. Hava postalarının bütün yönleri uzmanlar gore ayrıntılı olarak incelenir ve belgelendirilir.

Filateli çalışmasında, keza, damgalı zarf, kartpostal, mektup yaprağı, kabartmalar, baskılı damga ve işaretler benzer biçimde ayrıntılar da incelenmektedir. Propaganda içerikleri, bayram mühürleri benzer biçimde etiketler de filateli alanına giren diğeri detaylardır. Hasılat elde edilmiş hukuki belgeler, duruşma harçları, makbuzlar, tütün ve alkollü içecekler, uyuşturucular ve ilaçlar, oyun kartları, avlanma lisansları ve gazeteler benzer biçimde alanlarda vergi yahut harç toplamak için kullanılan pulları inceleyen filateli dalı da “gelir filateli” adıyla incelenmektedir. “Maximafili” isminde olan araştırma yönteminde de, En Fazla Kartlar incelenmektedir. Filatelik incelemeler, belgelendirilerek bir çok mecmua ve kitapta yayınlanmaktadır.

Kıymetli Pullar

Dünya çapında pul dünyasında ve filatelistler aralarında değerli görülen, nadir görülen pullar vardır. Bu pullar, “dünya klasikleri” aralarında gösterilir. Bu pullardan bazıları şunlardır;

Zürich Kantonu – İsviçre – 01 Mart 1843
Öküz Gözleri – Brezilya – 01 Temmuz 1843
Genf Kantonu, Genf Arması – İsviçre – 30 Eylül 1843
Basel Kantonu, Basel Arması (Güvercin) – İsviçre – 01 Temmuz 1845
Ornament Dairesi – ABD Birleşik Devletleri – 01 Temmuz 1845
Kraliçe Viktorya – Mauritius – 21 Eylül 1847
Ceres Kafası – Fransa – 01 Ocak 1849
Kral I. Leopold – Belçika – 01 Temmuz 1849
Bavyera Bir Rakamı – Almanya – 01 Kasım 1849
Kraliçe II. Isabella – İspanya – 01 Ocak 1850
Newsouthwales Sidney Manzaraları – Avustralya – 10 Ocak 1850
Arma – Avusturya – 01 Haziran 1850
Ev – İngiliz Guyanası – 01 Temmuz 1850

(Dünyaca değerli görülen pullardan bazıları…)

Filateli Terimleri

Filateli çalışmalarında ve filatelistler aralarında kullanılan terimler ve anlamları şöyledir;

Filateli: Pul ve posta ile alakalı materyallerin koleksiyonculuğuna denir. Bir diğeri anlamı da, pulları inceleyen, belgeleyen ve detayları gösteren bir daldır.

Filatelist: Pul ve posta ile alakalı materyallerin koleksiyonculuğunu meydana getiren kişidir.

Tebrik pulu: Bir vaka, mevzu yahut kişileri kutlamak, takdim etmek sebebiyle bastırılan, hızlı yahut blok şeklindeki posta pullarıdır.

Resmi posta pulu: Genel bütçeye giren dairelerle katma ve hususi bütçeli dairelerin, belediyelerin ve bunlara alt yöneticilik ve kurumların postaya verdikleri her türlü posta gönderilerinin posta ücretlerinin ödenmesinde kullanılmak suretiyle bastırılan pullardır.

Aralıksız posta pulu: Posta ücretlerinin ödenmesinde kullanılması amacıyla ihtiyaca kadar bastırılan pullardır.

Ek değerli tebrik pulu: Eklenmiş değerlere ek değerinde konularak yılda iki kez bastırılan tebrik pullarıdır.

Tayyare pulu: Posta kesinti tarifesinde uçakla gönderilecek posta maddeleri için öngörülen ücretlerde bastırılan ve üzerlerinde havacılıkla alakalı resimler bulunan pullardır.

Tet-beş: Birbirine zıt olarak basılmış iki pula denir. Bunlar baş başa ters, yan yanlamasına ters ve but ayağa ters basılmış olabilir. Tet-beş pullar, posta ücretlerinin ödenmesinde teker teker de kullanılabilirler.

Dantel: Perforaj işlemi sonucunda pulların kenarlarında gerçekleştirilen dişlerdir.

Layık: Postada kullanılan değerli kâğıtların üzerlerinde sayı ve bazılarında ek olarak makale ile yayınlanan ve bunların postadaki satmak fiyatını yayınlayan para ücreti yahut bir serideki pullardan herhangi biridir.

Emisyon: Bir kıymetli kâğıdın yahut pulun tedavüle çıkarılmasıdır.

Erör: Değerli kâğıtların basılmaları yahut zımbalanmaları sırasında gerçekleştirilen hatalardır.

Ese: Zorlama durumunu, pulu bastıran kuruluşa kullanmak için hazırlanan örneklerdir. Bir tek posta idarelerinin müze yahut arşivlerinde bulunur, satılmazlar.

Su Hattı: Bir Tayfa pulların kâğıdında yer edinen ve ışığa tutulduğu zaman görülen makale, çizgi, biçim yahut motif benzer biçimde hususi bir emaredir. Pulun sahtesinin basılmasını önlemek için kullanılır.

Forma: Pul üstündeki resmin (marj hariç) milimetre olarak boyutudur.

Föyye: Üstünde dantelli yahut dantelsiz bir yahut birkaç pul basılmış olan ve kenarlarında genellikle yazılar taşıyan küçük pul tabakasıdır.

Lejand: Pul üstündeki yazılardır.

Marj: Pul tabakalarının ve anma bloklarının kenarlarında ve pulların çerçeveleri aleni havada kalan baskısız kısımlardır.

Santre: Bir pulun ortak marjlarının birbirine eşit olması şu demek oluyor ki pul resmini çevreleyen çerçevenin (formanın) pul kâğıdının tüm ortasına basılmış olması hali.

Perforaj: Tabakalardaki ve tebrik bloklarındaki pulların birbirinden basit ayrılabilmeleri için aralarının zımbalanması işlemidir.

Portföy: İçinde pullara, diğeri değerli kâğıtlara ve/yahut diğeri materyallere yer bahşedilen hususi tasarımlı filatelik üründür.

Pul baskılı posta kartı (Antiye): Üzerlerinde “Posta Kartı” ibaresi ve postada alınacak tutarı belirten pul baskısı yer edinen resimli yahut resimsiz kartlardır.

Posta Kartı: PTT gore üretilen üzerinde “Posta Kartı” ibaresi yer edinen resimli yahut resimsiz kartlardır.

Azami Kart: Tedavüle çıkarılacak bir tebrik pulu, devamlı posta pulu yahut üstünde bulunan pul baskısı ile aynı mevzuda tasarıma haiz olan, üzerine söz mevzusu pulun yapıştırıldığı yahut matbu olduğu ve alakalı damga ile damgalanmış posta kartlarıdır.

Hızlı: Aynı ad altında ve benzer gün tedavüle çıkarılan pul ve diğeri değerli kâğıtların her birinden oluşan öbek.

Sürsarj: Değerli kâğıtların yahut pulun kıymetini değiştirerek yahut değiştirmeksizin öteki bir vakası kutlamak yahut pulun çıkarılış amacını başkalaştırmak için üstlerine yeni yazılar, rakamlar yahut motifler basılması işlemidir.

Tematik pul: Kuş, çiçek, spor, ünlü adamlar, tablolar benzer biçimde muayyen konuların resimlerini içeren pullardır.

Tiraj: Pul ve kıymetli kâğıtların baskı adedi.

Varyete: Bir pulun diğer şekillerde basılmasıdır. Erörden farkı, varyetenin posta işletmesinin kontrolü aşağıda ve fazla sayıda olmasıdır.

Filatelik zarf: İlk gün yahut hususi tarih damgası ile damgalanmış tebrik pulu, aralıksız posta pulu yahut pul baskısı içeren, üstünde hususi tasarımlara da yer verilebilen ve firma tarafınca satışa sunulan zarflardır.

İlk gün zarfı (FDC): Üzerlerinde bir tebrik pulu serisi, blok biçiminde anma pulu yahut devamlı posta pulu serisi bulunan ve birincil gün damgası ile damgalanmış filatelik zarflardır.

Hususi gün zarfı: Üzerlerinde bir tebrik pulu, devamlı posta pulu yahut pul baskısı bulunan, damganın mevzusu ile alakalı tasavvur bulunan ve hususi tarih damgası ile damgalanmış filatelik zarflardır.

Hususi tarih damgalı zarf: Üzerlerinde bir anma pulu, kesintisiz posta pulu yahut pul baskısı bulunan, damganın mevzusu ile alakalı tasavvur bulunmayan ve hususi tarih damgası ile damgalanmış filatelik zarflardır.

İlk gün damgası: Tebrik pulu ve devamlı posta pullarının tedavüle çıkarıldıkları gün, sadece bu pulların ve aynı gün tedavüle çıkarılan benzer konudaki pul baskılarının iptalinde kullanılmak suretiyle yaptırılan ve üzerlerinde mevzu ile alakalı tasavvur yer edinen tarih damgalarıdır.

Hususi tarih damgası: Anma pulu çıkarılmamış bir dizi manâlı vakalar için kayıtlı günlerde ve vakalarla alakalı yerlerdeki firma işyerlerinde, geçerlikte yer edinen herhangi bir tebrik pulunu yahut aralıksız posta pulunu iptal etmek suretiyle yaptırılan ve üzerlerinde alakalı olduğu vakaya ilişik tasavvur yer edinen tarih damgalarıdır.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.